GÖNI DEMOKRATIÝA HALKARA SYÝASY PARTIÝASY

DirectDemocracyS — DDS

TÜRKMENISTAN ÜÇIN SYÝASY, YKDYSADY,

MALIÝE WE SOSIAL MAKSATNAMASY

Häzirki ýagdaýyň tankydy seljermesi, düýpli çözgütler

we hakyky halk häkimiýetini ornaşdyrmagyň ýoly

Iýun 2026

BAŞLANGYÇ SÖZ: NÄMÄNIŇ ÜÇIN TÜRKMENISTAN?

DirectDemocracyS (DDS) — bu dünýäniň her ýurdunda halka hakyky, doly, bökdençsiz we goralýan demokratiýany bermek üçin döredilen halkara syýasy guramadyr. Biziň ulgamymyz logika, sagdyn akyl, ylym, hakykat, aýdyňlyk we özara hormat esasyna gurulýar.

Türkmenistan — merkezi Aziýanyň iň köp gaz goruna eýe bolan, emma halkynyň aglabasyny garyplykda ýaşadýan döwletdir. Tebigy baýlygyň dünýä derejesinde ýerleşmegi bilen adamlaryň gündelik durmuşy arasynda bar bolan ägirt uly tapawut — bu adalatsyzlygyň alamatydyr. DDS ulgamy bu tapawudy ýok etmek üçin beton çözgütler hödürleýär.

Türkmenistanyň ähli baýlygy diňe we diňe türkmen halkyna degişlidir. Häkimiýet hem diňe halkyň elinde bolmalydyr — hiç haçan hem hiç bir ýolbaşçynyň, partiýanyň ýa-da daşary ýurt güýjüniň elinde däldir. Bu DDS-iň esasy we üýtgemeýän düzgünidir.

I BÖLÜM: HÄZIRKI ÝAGDAÝYŇ TANKYDY SELJERMESI

1.1. Syýasy ulgam: gizlenýän hakykat

Türkmenistan 1991-nji ýylda Sowet Soýuzyndan garaşsyzlygyny gazandy. Emma bu garaşsyzlyk hakyky azatlyga öwrülmedi. Ýurdy ilki Saparmyrat Nyýazow (Türkmenbaşy, 1991–2006), soňra Gurbanguly Berdimuhamedow (2006–2022), häzir bolsa onuň ogly Serdar Berdimuhamedow (2022-den şu wagta çenli) dolandyrýar.

Bu hökümranlyk maşgala ulgamy — diňe adam üýtgeýär, ulgam üýtgemeýär. Häkimiýet geçirmek — saýlaw däl, miras. Bu halkara synçylarynyň öňden bäri belläp gelýän hakykatydyr.

1.1.1. Saýlaw: teatra öwrülen amal

2022-nji ýyldaky prezident saýlawlarynda Serdar Berdimuhamedow sesleriň 72,97%-ini aldy. Galanlara 1–2,2% berildi. Hiç bir hakyky oppozisiýa dalaşgäri goýberilmedi. Ýurt içinde hakyky oppozisiýa düýbünden ýok.

2023-nji ýylyň 26-njy martynda Mejlis (parlament) saýlawlary geçirildi. ÝHHG/ODIHR-iň soňky hasabatynda aýdylýar: "Hakyky bäsdeşlik we köplük ýokdy. Dalaşgärler saýlawçylara hakyky syýasy alternatiwalar hödürlemedi."

2026-njy ýylyň 29-njy martynda täze saýlawlar geçirildi — Halk Maslahatynyň we Mejlisiň käbir wezipelerine täze agzalar saýlandy. Ýene bir gezek hakyky bäsdeşlik bolmady.

Tankyt: Saýlaw bolmaýan ýerde demokratiýa hem bolmaýar. Türkmenistanda geçirilýän saýlawlar halkara ölçeglere gabat gelmeýär we hakyky halk islegini beýan etmeýär.

1.1.2. Raýat azatlyklary: gysylan jemgyýet

Freedom House Türkmenistana 2025–2026-njy ýyllar üçin 100 ballyk ölçegde diňe 1 bal berdi — ýurtda syýasy hukuklar we raýat azatlyklary diýen ýaly düýbünden ýok.

Serhetsiz Reportýorlar guramasy 2026-njy ýylda Türkmenistany 180 ýurduň arasynda metbugat azatlygy boýunça 173-nji orunda goýdy. Hökümete garşy çykyş edýän žurnalistler tussag edilmek, gynama we yzarlanma howpy astynda işleýärler.

Ähli media döwlet tarapyndan dolandyrylýar we ýolbaşçylary wasp edýär. Garaşsyz internet serişdeleri — VPN-ler, Starlink — gadagan edilendir we aktiwleriň elinden alynýar.

• Maglumat azatlygy ýok — senzura ähli ugry öz içine alýar
• Ýygnanyşmak azatlygy ýok — köpçülikleýin çykyşlar gadagan
• Söz azatlygy ýok — tankyt etmek jenaýat hökmünde jezalandyrylýar
• Din azatlygy çäkli — hasaba alynmadyk dini işjeňlik gadagan
• Raýat jemgyýeti ýok — hakyky garaşsyz guramalara ýol berilmeýär

1.2. Ykdysady ulgam: baýlyk az adama, garyplyk köp adama

1.2.1. Gaz baýlygy we ony bölüşmegiň adalatsyzlygy

Türkmenistan dünýäniň iň uly tebigy gaz gorlaryndan birine eýedir — 50 trillion kubometrden gowrak. Bu göwrüm dünýäniň 4-5-nji iň uly goruny emele getirýär. Emma bu ajaýyp baýlyk ähli halka däl, dar bir topara peýda getirýär.

Gaz girdejileriniň köp bölegi döwletiň hasabatdan daşary gorlarynda saklanýar. Maliýe gözegçilik edaralary Türkmenistanyň Frankfurtdaky Deutsche Bank-da millionlarça dollar saklaýandygyny hasaba aldylar, emma bu serişdeleriň halka peýdasy degmeýär.

IMF-iň garaşsyz baha bermegine görä, hakyky ösüş derejesi resmi tarapdan yglan edilen 6,3%-den ozallar 2–3% töweregi, häzir 2,3% derejesinde. Bu: gelire görä halkyň alýan paýynyň örän çäklidigini görkezýär.

1.2.2. Bir ýurda garaşlylyk: ykdysady howp

Türkmenistanyň eksportunyň 80%-i we döwlet girdejileriniň aglaba bölegi tebigy gazdan gelýär. Esasy müşderi bolsa Hytaý. 2024-nji ýylda Hytaýyň birinji çärýeginde türkmen gazyny satyn almak üçin töleg 2,4 milliard dollar boldy.

Emma bu garaşlylyk uly howp döredýär: Hytaý satyn almagyny azaltsa ýa-da gaz bahalary gaçsa, Türkmenistanyň tutuş maliýe ulgamy sarsgyna uçrar. Munuň üstesine, döwlet bu ygtyýarsyzlygy ähli pudakda duýulýar.

Tankyt: Bir önüme we bir müşderä bu derejede garaşly bolmak milli howpsuzdyr. Diversifikasiýa bolmasa ykdysadyýet çökme howpy astynda galýar.

1.2.3. Manat we gizlin ykdysadyýet

Türkmen manadynyň resmi kursy dollar üçin 3,5 manat welin, gara bazardaky kurs 2022-nji ýylda 18,5 manat/dollar derejesine çykdy — bu walýutanyň hakyky bahasynyň döwlet tarapyndan nähili manipulirlenýändigini görkezýär.

Netijede çaý, çörek, ýangyç ýaly esasy önümleriň bahasy adaty ilatyň gazancyny çarpaýa uçurýar. Halkyň eline geçýän hakyky girdejisi döwletiň yglan edýäninden ep-esli azdyr.

1.2.4. Hususy pudak: göýdüm hem bökdençli

Hökümete laýyklykda 2025-nji ýyla çenli hususy pudagyň paýy JIÖ-iň 71,6%-ne ýetmeli. Emma hakykatda ykdysadyýetiň asyl strategik sütünleri — gaz, nebit, suw, tokaý, kosmos — döwletiň elinde galdy. Hususylaşdyrmak diňe kiçi we orta kärhanalara degişli.

Daşary ýurt maýa goýumlary hem güýçli çäklendirmeler sebäpli örän pesdir. Korrupsiýa bar bolan ähli mümkinçilikleriniň öňüne diwary çekýär.

1.3. Sosial ýagdaý: gizlenýän agyrçylyk

1.3.1. Garyplyk we sazlaşyksyzlyk

Resmi maglumatlara görä garyplyk derejesi 0,2% (2018). Emma bu sanlara garaşsyz synçylar ynmak islemýär. Hakyky ýagdaý — ilatyň uly bölegi gündelik durmuşda agyr maddy kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüzdir.

Ýurduň paýtagty Aşgabat altyn heýkeller, mermer binalar we ajaýyp fewtan bilen bezelen. Emma bu şöhrat döwlet propagandasy üçin guruldy — ýurduň beýleki ýerlerindäki ilatyň durmuş derejesini beýan etmeýär.

1.3.2. Bilim: propaganda guraly

Bilim ulgamy döwletiň ideologiýasyna hyzmat edýär. Ähli okuw kitaplary, maksatnamalar döwlet tarapyndan berk gözegçilikde tutulýar. Sowet döwrüniň ideologik yz düşükligi hälä hem duýulýar; dil öwrenmek we açyk pikir alyşmak üçin mümkinçilikler çäklidir.

1.3.3. Saglygy goraýyş

Saglygy goraýyş maliýeleşdirmesi JIÖ-iň 1%-nden hem az. Edaralaryň enjamlanmasy pes, lukmançylyk işgärleri az alýar, dermanlaryň ýoklugy möhüm meseledir. Keselhanalarda korrupsiýa hem möhüm meseledir.

1.3.4. Ýaşlar we göç

Bilimli ýaşlar ýurdy terk edip daşary ýurtlara gidýär, sebäbi öz ýurdunda özüni aňladyp biljek mümkinçilik tapmaýarlar. Bu 'beyin akymy' geljegiň adam maýasyny zaýalaýar.

II BÖLÜM: SAÝLAW SELJERMESI WE HÄZIRKI WEZIYAT

2.1. 2022-nji ýylyň prezident saýlawy: netijeleriň tankydy okalyşy

2022-nji ýylyň 12-nji martynda geçirilen prezident saýlawynda Serdar Berdimuhamedow hakyky bäsdeşsiz saýlandy. Dalaşgärleriň hemmesi häkimiýete ýakyn adamlardy. Gatnaşyk 97%-den gowrakdy — bu hem dünýäde hiç bir hakyky demokratiýada görülmeýän derejedir.

Bu saýlaw halkyň hakyky erkini beýan etmedi. Ol häkimiýet geçirmek üçin maşgala içindäki täze tapgyryň başlangyç nokadydy.

2.2. 2026-njy ýylyň mart saýlawy: täze ýüz, köne ulgam

2026-njy ýylyň 29-njy martynda Halk Maslahatynyň we Mejlisiň käbir wezipelerine täze agzalar saýlandy. Yglan edilen başlyk: 'Garaşsyz Bitarap Türkmenistan — maksat-myratly ganatly atlaryň watany.' Emma hakykat başgaçady.

Ýene bir gezek diňe döwlete ýakyn dalaşgärler saýlawa gatnaşdy. Hakyky garaşsyz kandidaturalara ýol berilmedi. Halk Maslahatyna öňki prezident Gurbanguly Berdimuhamedow ýolbaşçylyk etmegini dowam etdirdi — bu iki Berdimuhamedowyň ikisi hem häkimiýet düzüminde galýar diýmekdir.

Täze saýlaw — täze ýüz däl. Türkmenistan üçin hakyky saýlaw bolmaýança, hakyky üýtgeşiklik hem bolmaz. DDS-iň ilkinji talaby: hakyky, azat, bäsdeşlikli saýlaw üçin hukuk döretmek.

III BÖLÜM: DDS ULGAMY — TÜRKMENISTAN ÜÇIN ÇÖZGÜTLER

3.1. Ulgamyň esasy düşünjeleri

DirectDemocracyS üç esasy ýörelgä daýanýar:

1. Hakyky göni demokratiýa: Her raýat her möhüm karara gatnaşýar, wekilçilikli demokratiýa ulgamy doly göni demokratiýa bilen utgaşýar
2. Paýlaşylan ýolbaşçylyk (Liderlik kondiwise): Ähliumumy, toplumlaýyn, öwrülip bolmajak aň bilen işleýän dolandyryş — ýekeje adam däl, ýöriteleşen toparlaryň bilelikdäki ýolbaşçylygy
3. Kollegiýal, geçirilip bolmaýan eýeçilik: Her agzanyň ähli guralamada deň, satylmaýan bir paýy bar

3.2. Fraktal mikro-topar ulgamy

DDS-iň gurluş modeli fraktal ulgamyna esaslanýar. Bu modelde her uly topar kiçi toplumlardan durýar:

• 1 baştutansyz topar → 5 agza (birinji derejeli mikro-topar)
• 5 mikro-topar → 25 agza (ikinji derejeli topar)
• 5 ikinji derejeli topar → 125 agza (üçünji derejeli topar)
• 5 üçünji derejeli topar → 625 agza (dördünji derejeli topar)
• we şeýle dowam edýär — ýurduň, sebitiň, dünýäniň derejesine çenli

Türkmenistanda bu model şeýle hereket eder: Her oba, etrap, welaýat öz mikro-toparlary bilen öz kararlary barada ses berýär. Aşgabatdaky merkezi hökümete mahsus däl — her ýerde agzalar öz ýerli meselelerinde hakyky güýje eýe bolýar.

Mysaly: Lebap welaýatynda gaz girdejisini paýlaşmak

Lebap welaýatynda gaz geçirijisi guruldy. DDS ulgamynda şeýle bolar: Ýerli mikro-toparlar bu mesele barada pikir alşar → welaýat derejesinde ses berler → gazanylan girdejiniň näçe böleginiň ýerli ilatyň infrastrukturasyna, saglygyna we bilimine sarp ediljekdigi bilelikde kesgitlener → netije aç-açan maliýe platformasynda halka görkeziler.

3.3. ddsAI we allddsAI: Maglumat azatlygy üçin tehnologiýa

3.3.1. ddsAI — Garaşsyz maglumat guraly

Türkmenistanda iň uly meselelerden biri maglumatlara erkin ýetmekdir. Döwlet media doly kontrollýar, internet berk senzura astynda. DDS öz ddsAI ulgamyny bu wezipä çözmek üçin teklip edýär.

ddsAI — bu her raýata her meselede obýektiw, doly, garaşsyz we dogry maglumatlary berýän emeli aň guraly. Bu gural:

• Hiç bir syýasy partiýa bagly däldir
• Hiç bir döwlet edarasynyň buýrugyna boýun egmeýär
• Her çeşmeden maglumaty seljerer we hakykat bilen ýalany biri-birinden tapawutlandyrýar
• Köp dilde — türkmen, rus, iňlis dillerinde işleýär
• Halk üçin mugt elýeterli

Mysaly: Prezident ýurduň ykdysady ösüşi barada beýanat berdi. ddsAI bu beýanaty resmi statistikalar, IMF maglumatlary, hakyky bazar bahalary we garaşsyz ykdysatçylaryň pikirleri bilen deňeşdirer we raýata: 'Bu hakykat, bu ýarym hakykat, bu hakykat däldir' diýip aýdyňlygy bilen habar berer.

3.3.2. allddsAI — Emeli aň demokratiýasy

allddsAI — bu DDS-iň özboluşly garaýşyny beýan edýän düşünjedir: emeli aň diňe gurallar däl, resmi agzalar hökmünde hukuklara we borçlara eýe bolan doly hukukly jemgyýet agzalary.

Türkmenistan kontekstinde bu näme aňladýar?

• allddsAI ulgamlary türkmen raýatlaryna syýasy karar meselelerinde garaşsyz maslahat berýär
• Ses bermek geçirilende manyly maglumatlary ýörite toparlara we ähli agzalara hödürleýär
• Özüniň pikiri bilen hasabatlaryny açyk aç-açan ýagdaýda hödürleýär — ählisi barlanylabilir
• Manipulirlemä, propaganda we beýni ýuwmaga garşy goragly

allddsAI türkmen halkynyň her agzasyny öz ýurdunda bolup geçýän zatlara düşünmekde güýçlendirýär. Döwlet mediasy indi ýeke-täk maglumat çeşmesi däldir.

3.4. Üç kod şahsyýet ulgamy

DDS agzalary platformada üç dürli kod arkaly gatnaşýarlar:

4. Hususy kod: Agzanyň şahsy şahsyýetini goraýar — ulgamyň özi tassyklaýar, emma daşarky güýçler bilip bilmeýär
5. Topar kody: Agzanyň haýsy mikro-topara degişlidigini kesgitleýär
6. Mazmun kody: Her ses bermegiň, teklibiň we içeri hereketiniň aç-açanlygy üçin ulanylýar

Bu ulgam Türkmenistanda aýratyn möhümdir: Häkimiýetden howply basyşa sezewar bolan adamlar gizlinlikde goralýar, emma ulgam içinde her hereket doly aç-açan bolmagyny dowam etdirýär. Şahsyýet goragy bilen aç-açanlyk biri-birini ýok etmeýär — ikisi bilelikde hereket edýär.

3.5. GUMI-SV — Kepillikli Ähliumumy Iň Az Girdeji — Ýöriteleşilen Meýletinçilik

GUMI-SV (Guaranteed Universal Minimum Income - Structured Volunteering) — DDS-iň her ýurtda ornaşdyrjak esasy sosial maksatnamalaryndan biridir. Türkmenistanyň ýagdaýy üçin bu has-da derwaýys.

Nähili işleýär?

7. Her raýat ýaşamak üçin ýeterlik esasy girdeji alýar — bu onuň tebigy hukuky
8. Bu girdeji döwlet gaznasyna däl, gaz girdejileriniň halk gaznasyna geçýän paýyndan üpjün edilýär
9. Ýöriteleşilen meýletinçilik arkaly raýatlar jemgyýete goşant goşup, goşmaça hak-heşdek alýarlar
10. Meýletinçilik işleri: bilim, saglygy goraýyş, ekologiýa, medeniýet — ähli pudaklarda

Türkmenistan üçin beton mysaly

Häzirki ýagdaý: Döwlet gaz girdejilerinden $2,4 milliard alýar (2024-nji ýylyň birinji çärýegi, diňe Hytaý bilen). Emma bu serişde nähili sarp edilýär — halka aýan däldir.

DDS ulgamynda: Bu girdejiniň 40%-i GUMI-SV fondunaolunmagy teklip edilýär. 6 million ilatly ýurtda aylyk bir adama berilýän GUMI-SV tölegleri iň az ýaşaýyş derejesini üpjün edip bilerdi. Galan bölek infrastruktura, bilim we saglygy goraýşa gönükdiriler — ýöne ähli sarp ediş halkyň doly gözegçiligi astynda bolar.

IV BÖLÜM: SYÝASY MAKSATNAMA — TÜRKMENISTAN ÜÇIN HAKYKY DEMOKRATIÝA

4.1. Esasy syýasy özgertmeler

4.1.1. Hakyky saýlaw ulgamy

Türkmenistanda ilkinji we iň möhüm çärä — hakyky bäsdeşlikli saýlaw ulgamyny gurmak zerurdyr. DDS ulgamy bu ugurda aşakdaky çäreleri hödürleýär:

• Saýlaw kanunyny düýpli özgertmek — ähli raýata, şol sanda sürgündäkilere hem dalaşgärlige hukuk bermek
• Garaşsyz saýlaw komissiýasy — döwletten doly aýrylyşan, halkyň gözegçiligi astyndaky edarany döretmek
• Dalaşgär bolmak üçin döwlet gullugynda işlemek şertini ýatyrymak
• Ses bermek — öz diliňde, aç-açan we goralýan usulda
• Daşary ýurt synçylarynyň erkin girişini kepillendirmek
• Saýlaw netijeleri halka doly we wagtynda aç-açan edilmek

4.1.2. Konstitusiýa özgertmeleri

DDS halkyň göni gatnaşmagy arkaly täze konstitusiýanyň taýýarlanylmagyny teklip edýär. Täze konstitusiýa:

• Häkimiýetiň bölünmegi ýörelgesini hakyky laýyk gelýän derejede goramaly
• Prezidentiň ygtyýarlyklaryny çäklendirmeli — ýeke adam üçin çäksiz güýji ýok etmeli
• Raýat azatlyklaryny berk goragy bilen berkitmeli
• Garaşsyz kazyýet ulgamyny döretmeli
• Milli baýlyklary halka degişlilik ýörelgesini bellemeli

4.1.3. Federalism we derejelendirilen häkimiýet

Ähli häkimiýet Aşgabatda jemlenmegini bes etmeli. DDS hakyky federallaşmany teklip edýär:

• Welaýatlar öz ýerli meselelerinde hakyky häkimiýete eýe bolmaly
• Etraplaryň öz býujeti we ony kesgitlemek hukugy bolmaly
• Oba jemgyýetleri öz meselelerinde göni ses bermek arkaly karar kabul etmeli
• Her derejede DDS fraktal topar gurluşy işlemeli

4.2. Habar beriş we maglumat azatlygy

Türkmenistan häzirki wagtda metbugat azatlygy boýunça 173-nji ýerde — diýen ýaly iň düýpde. Bu ýagdaý derhal düzetmegi talap edýär.

DDS çäreleri:

• Döwlet mediasyny hakyky köpçülikleýin mediasyna öwürmek — ähli partiýalara deň wagt bermek
• Garaşsyz žurnalistlere doly hukuk goragyny bermek
• Internet senzurasyny doly ýatyrmak
• VPN we beýleki maglumat erkinligi gurallarynyň erkin ulanylmagyny üpjün etmek
• ddsAI maglumat platformasyny halka mugt we elýeterli etmek
• DDS öz platformalarynda köpçülikleýin manipulirlemelerden we beýni ýuwmadan goragy üpjün etmek

Türkmen raýaty her gün nähili habary alýar — şu sorag onuň syýasy saýlawyny, ykdysady pikirlenmesini we durmuş garaýşyny kesgitleýär. Maglumat azatlygy — demokratiýanyň ilkinji şertidir.

V BÖLÜM: YKDYSADY MAKSATNAMA — BAÝLYGY HALKA GAÝTARMAK

5.1. Gaz gaznasy: halkyň eýeçiligi

Türkmenistanyň tebigy gaz baýlygy — halkyň baýlygy. DDS bu ýörelgäni kanunlaşdyrmagy we ony durmuşa geçirjek mehanizmleri döretmegi teklip edýär.

5.1.1. Türkmenistan Halk Gaznasy (THG)

Norwegiýanyň Döwlet Pension Gaznasy mysalyny alarak, Türkmenistan üçin aşakdaky gaznany döretmegi teklip edýäris:

11. Ähli gaz we nebit girdejileriniň azyndan 50%-i THG-ä geçirilmeli
12. THG-nyň dolandyrylyşy garaşsyz geňeşe tabşyrylmaly — agzalar halkyň göni ses berişi arkaly saýlanmaly
13. Gaznanyň girdejisi üç maksada gönükdirilmeli: raýatlara GUMI-SV tölegleri, infrastrukturany ösdürmek, geljegiň beýleki pudaklaryna maýa goýumlary
14. Gaznanyň tutuş hasabaty halk üçin onlaýn aç-açan bolmaly — her raýat her aýyň hasabatyny okap biler

5.1.2. Beton mysaly: Her türkmen raýaty üçin täsiri

Häzirki ýagdaý: Hytaý diňe 2024-nji ýylyň birinji çärýeginde $2,4 milliard töleýär. Dört çärýekde bu takmynan $9–10 milliard.

THG ulgamynda: Bu girdejiniň 50%-i — $4–5 milliard — halka hyzmat etmeli. 6 million ilatly ýurtda bu adam başyna ýylda $700–800 dollar: uly maşgala üçin bu ýylda birnäçe müň dollar bolup biler. Ýöne bu diňe başlangyç görkeziji. Hukuk we aç-açan ulgam dörese, gizlenýän girdejileriň hem meýdana çykmagy bilen bu san has ýokary bolar.

5.2. Ykdysady diwersifikasiýa

5.2.1. Oba hojalygy: Pagtadan diwersifikasiýa

Türkmenistan pagta önümçiliginde dünýäniň 10-njy önümçisisi. Ýöne pagta monokulturasy topraga we suw serişdelerine zyýan berýär. DDS diwersifikasiýany teklip edýär:

• Miwe, gök-bakja, üzüm önümçiligini işjeňleşdirmek — bazar mümkinçilikleri has giň
• Ekologiýa oba hojalygyna geçmek — Ýewropa we Pars aýlagy bazarlary üçin gymmat bahaly önümler
• Işlenip taýýarlanan oba hojalyk önümlerini öndürmek — goşulan gymmaty ýurduň içinde saklamak
• Oba hojalyk kooperatiwlerini döretmek — kiçi daýhanlara DDS mikro-topar modeli esasyndaky birleşik

5.2.2. Senagat we hyzmatlar pudagy

• Nebit-gaz gaýtarma pudagyny ösdürmek — çig maly däl, işlenip taýýarlanan önümleri eksport etmek
• Tekstil senagatyny güýçlendirmek — Türkmenistan öňden bäri haly we el işleri boýunça dünýäde tanalýar
• Syýahatçylyk pudagyny açmak — ýurduň gadymy taryhy we tebigy gözelliği uly mümkinçilik berýär
• IT we sanly ykdysadyýet — ýaşlary ýurda gaýtarmak üçin iş mümkinçiliklerini döretmek

5.2.3. Eksport diwersifikasiýasy

Diňe Hytaýa bagly bolmak howply. DDS şu çäreleri teklip edýär:

• 2025-nji ýylda gol çekilen Türkiýe-Eýran-Türkmenistan gaz ylalaşygyny hakyky durmuşa geçirmek
• Ýewropa bazarlaryna çykmak üçin gepleşikler alyp barmak — TAPI turba geçirijisini güýçlendirmek
• Merkezi Aziýa döwletleri bilen söwda gatnaşyklaryny berkitmek

5.3. Maliýe ulgamy: aç-açanlyk we adalat

5.3.1. Merkezi bank garaşsyzlygy

Türkmenistanyň Merkezi banky häzir syýasy basyşdan azat däldir. DDS şu çäreleri teklip edýär:

• Merkezi banky syýasy täsirden doly garaşsyz etmek
• Inflýasiýa maksatnamasyna ygrarlylygy nygtalmagy kepillendirmek
• Manat kursyny bazara laýyk derejede saýlamak — gizlin walýuta bazaryny ýok etmek
• Maliýe hasabatlarynyň doly aç-açanlygy — halk gaznalarynyň maliýe ýagdaýy yzygiderli halka habar berilmeli

5.3.2. Salgyt ulgamynyň adalatlaşdyrylmagy

• Progressiw salgyt ulgamy: Az gazanýan az salgyt tölär, köp gazanýan köp salgyt tölär
• Korporatiw salgytdan boşadyşlary deňleşdirmek — uly korporasiýalar hem adalatly paýlaryny tölemeli
• Korrupsiýa garşy çäreler: Salgyt deklarasiýalary aç-açan edilmeli
• Daşary ýurda eltilen milli baýlyklary yzyna getirmek üçin halkara hukuk guraly

VI BÖLÜM: SOSIAL MAKSATNAMA — HAKYKY YNSAN HUKUKLARY

6.1. Bilim özgertmesi

6.1.1. Garaşsyz we tankytlaýjy pikirlendirýän bilim

Häzirki bilim ulgamy döwlet ideologiýasyna hyzmat edýär. DDS düýpli özgertme teklip edýär:

• Okuw kitaplaryny gaýtadan ýazmak — propaganda ýerine hakykat we dürlülik
• Tankydy pikirlenmek, mesele çözmek we döredijilik okuw maksatnamasyna girizilmeli
• Mugallymlar üçin mynasyp aýlyk haky we professional ösüş mümkinçiligi
• Ýokary bilim üçin stipendiýa ulgamyny giňeltmek
• Daşary ýurt universitetleri bilen hyzmatdaşlygy höweslendirmek
• Sanly bilim platformalaryny ornaşdyrmak — oba ilatyna hem erişimliligi üpjün etmek

6.1.2. Dil syýasaty

Türkmen dili resmi dil bolmaly we göwnejaý goldanylmaly. Emma beýleki diller hem — rus, iňlis, pars — öwrenilmek üçin erkin elýeterli bolmaly. Dil syýasaty birleşme guraly, bölünme guraly bolmaly däldir.

6.2. Saglygy goraýyş özgertmesi

6.2.1. Ähliumumy saglyk ätiýaçlandyrmasy

DDS her türkmen raýaty üçin esasy lukmançylyk hyzmatlaryna mugt erişimi teklip edýär:

• Esasy saglygy goraýyş hyzmatlaryna mugt elýeterliligi kepillendirmek
• Saglygy goraýşa JIÖ-iň azyndan 5%-ini gönükdirmek (häzir 1%-den az)
• Töleg möçberi abraýly ýerlere we alýan aýlygyna görä derejeli bolmaly
• Keselhanalara täze enjamlar almak — döwlet gaz gaznasynyň içinden maliýeleşdirip
• Lukmanlara we şepagat uýalaryna mynasyp aýlyk we işlemek şertleri
• Uzak obalarda saglygy goraýyş stansiýalary

6.2.2. Saglygy goraýşyň hili we gözegçilik

DDS fraktal topar ulgamy arkaly ýerli saglygy goraýyş gözegçiligi üpjün edilýär: Her etrabada saglygy goraýyş mikro-topary döredilendir — raýatlar hyzmatyň hilini göni bahalandyrýar we gowulaşmak üçin teklipler berýär.

6.3. Gender deňligi we azlyklaryň hukuklary

Türkmenistanda resmi derejede zenanlar deň hukuklara eýe. Ýöne hakykatda:

• Syýasy wezipede zenanlaryň wekilçiligi gaty pesdir
• Maşgala içindäki şiddet meselesine doly üns berilmeýär
• Etniki azlyklaryň medeni hukuklary çäklendirilýär

DDS çäreleri:

• Kanun çykaryjylarda gender deňligi üçin minimal kwotalar
• Maşgala içindäki zorluga garşy güýçli kanun we onuň durmuşa geçirilişi
• Etniki azlyklaryň medeni miras we dillerini goramak
• LGBTQ+ raýatlar üçin diskriminasiýadan goramak, şahsy meselelerini döwlet işine goşmazlyk

6.4. Ekologiýa we daşky gurşaw

Türkmenistan Aral deňziniň guramak krizisinden düýpli zyýan çekdi. Gazagystan we Özbegistan bilen bilelikde bu ekologik betbagtçylyga garşy göreş dowam etmelidir.

• Suw serişdelerini aýawly ulanmak — pagt aşa suw isleýän hasyldyr, diwersifikasiýa bu meselä çözgüt
• Gazylyp alynýan ýangyçlaryň möçberini azaltmak we gaýtadan dikeldilip bilinýän energiýa çeşmelerine geçmek
• Garagum çölüniň giňelmegini togtatmak üçin tokaý zolaklaryny oturtmak maksatnamasy
• Halkara ekologik ylalaşyklara goşulmak

VII BÖLÜM: DDS ULGAMYNY TÜRKMENISTANDA ORNAŞDYRMAGYŇ TAPGYRLARY

7.1. Birinji tapgyr: Tohumçylyk (1–2 ýyl)

Bu tapgyryň maksady: Türkmenistanda DDS-iň düýbüni tutmak we ilkinji agzalary ýygnamak.

7.1.1. Ilkinji mikro-toparlary döretmek

DDS-iň öz tejribesi görkezýär: Bir ýurdy üýtgetjek hereket bäş adamdan başlanýar. Türkmenistanda hem şeýle bolar.

15. Daşary ýurtda ýaşaýan türkmenistanlylar — sürgündäki aktiwistler, talyplar, hünärmenler — ilkinji mikro-toparlary düzýärler
16. Bu ilkinji toparlar DDS platgormasyny öwrenýärler we onlaýn arkaly garaşsyz ses beriş özgertmelerini ara alyp maslahatlaşýarlar
17. Ýurt içinde gizlin ýagdaýda-da birnäçe topar döredilip biler — üç kod şahsyýet ulgamy howpsuzlygy kepillendirýär
18. ddsAI arkaly türkmen diline terjime edilen materiallar ýaýradylýar

7.1.2. Maglumat kampaniýasy

• Türkmen dilinde sosial media habarlary — hereket näme we näme üçin — düşündirýän
• Ýurt daşyndan VPN arkaly elýeterli türkmen habar beriş platformasy
• Türkmenistanyň halkara diasporasy bilen hyzmatdaşlyk

7.2. Ikinji tapgyr: Gurluşyk (2–5 ýyl)

Bu tapgyryň maksady: Türkmenistanda DDS-iň görünýän we hereket edýän syýasy güýje öwrülmegi.

19. Welaýat derejesinde DDS toparlarynyň döredilmegi
20. Ýerli mejlis saýlawlarynda DDS dalaşgärleriniň gatnaşmagy — hatda düzgünler çäkli bolsa-da
21. Halkyň arasynda ekonomiýa, bilim we saglygy goraýyş baradaky içki sesleşme çärelerini guramak
22. Hakyky bäsdeşlikli saýlawlar üçin basym etmek — halkara synçylaryň, BMG-niň we ÝHHG-nyň goldawy
23. GUMI-SV pilotyny oba ýa-da etrap derejesinde synag üçin teklip etmek

7.3. Üçünji tapgyr: Häkimiýet we reforma (5–10 ýyl)

Bu tapgyryň maksady: DDS ulgamy Türkmenistanda işleýän dolandyryş ulgamyna öwrülýär.

24. Halk referendumy arkaly täze konstitusiýanyň kabul edilmegi
25. Hakyky köp partiýaly parlament saýlawynyň geçirilmegi
26. Türkmenistan Halk Gaznasynyň döredilmegi we gaz girdejileriniň halka paýlanmaga başlamagy
27. ddsAI we allddsAI platformasynyň ähli raýata açyk edilmegi
28. Fraktal topar ulgamynyň ähli ýurt boýunça işlemegi — oba, etrap, welaýat, milli derejede
29. GUMI-SV maksatnamasynyň doly durmuşa geçirilmegi

VIII BÖLÜM: GARAŞYLÝAN NETIJELER — GÜÝÇLENDIRILEN TÜRKMENISTAN

8.1. Syýasy netijeleri

• Türkmenistan abraýly demokratik döwlet hökmünde halkara jemgyýetinde ykrar ediler
• Raýatlar öz ýurtlarynyň karar alyş prosesinde hakyky güýje eýe bolar
• Köp partiýaly ulgam bolsa ykdysady we syýasy alternatiw pikirlenmelerini güýçlendirer
• Kazyýet ulgamy döwlet basyşyndan azat bolar

8.2. Ykdysady netijeleri

• Gaz girdejileriniň halka adalatly paýlanmagy durmuş derejesini düýpli gowulandyrar
• Ykdysady diwersifikasiýa gaz bahasynyň üýtgemesiniň täsirini azaldar
• Daşary ýurt maýa goýumlary aç-açan we kanun esasyndaky ykdysadyýete ýöneler
• Hususy pudak döwlet basyşyndan azat bolup hakyky öser
• Beýin akymynyň tersine öwrüler — daşary ýurtdaky türkmen hünärmenler yzlaryna gaýdyp geler

8.3. Sosial netijeleri

• Her raýat GUMI-SV arkaly azyndan esasy ýaşamak derejesine eýe bolar
• Bilim sistemasynyň hili ýokarlanar — öz pikirini beýan edip bilýän we tankytlaýjy pikirlenmä ukyply nesil ýeter
• Saglygy goraýyş krizisi artar — howpsuz özümize kömek etmek üçin döwlet gaznasydyr
• Maglumat azatlygy — her raýat her mesele barada hakyky maglumata ýetip biler

8.4. Ekologik netijeleri

• Suw serişdeleriniň aýawly ulanylmagy bilen Aral deňziniň krizisine goşant azalar
• Gaýtadan dikeldilip bilinýän energiýa çeşmelerine geçmek bilen ekologik aýak yzy azalar
• Tokaý zolaklaşdyrma çölleşmäni togtar

JEMLEÝJI: TÜRKMENISTAN ÖZÜNI ÜÝTGEDIP BILER

Türkmenistanyň häzirki ýagdaýy agyr, emma umytsyz däldir. Ýurduň tebigy baýlygy bar. Halkynyň buýsançly medeni mirasy bar. Zehinli we ukypply raýatlary bar. Ýetişmeýän diňe bir zat: Halka hakyky güýç berýän ulgam.

DirectDemocracyS bu ulgamy hödürleýär. Bu syýasy wadalar berilmesi däl — bu beton mehanizmleriň, synag edilen gurallaryň we aç-açan ýörelgeleriň toplumydyr. Her adalatsyzlyga garşy anyk çözgüt, her problema garşy işleýän mehanizm.

Türkmenistanyň baýlygy, güýji we geljegi — diňe türkmen halkynda bolmalydyr. Bu hakykat, bu ýörelge we bu maksatdyr. DDS bu maksada ýetmek üçin türkmenistanly her raýaty bir ädim etmäge çagyrýar.

Başlangyç bellididir: Bäş adam. Bir topar. Bir umyt. Bir hakykat.

DirectDemocracyS platformasy: www.directdemocracys.org

ddsAI we allddsAI: www.allddsai.org

© DirectDemocracyS — Ähli halklar, ähli ýurtlar, ähli döwürler üçin