DirectDemocracyS

Дэлхийн шинэ ардчиллын хөдөлгөөн

МОНГОЛ УЛС

Улс төр, эдийн засаг, санхүү, нийгмийн хөтөлбөр

2025–2035

Шүүмжлэл, шинэчлэл, шийдэл

Жинхэнэ ардчилал • Иргэдийн эрх мэдэл • Тогтвортой ирээдүй

public.directdemocracys.org

ОРШИЛ: МОНГОЛ УЛСЫН ХУВЬД ЯАГААД DIRECTDEMOCRACYS ВЭ?

Монгол Улс нь байгалийн баялаг, эрс тэс уур амьсгал, нүүдлийн соёл иргэншлийн өвөрмөц хослол бүхий орон юм. Гэвч 1990 оноос хойш парламентын ардчиллыг нэвтрүүлсэн хэдий ч хоёр том намын (МАН ба Ардчилсан нам) ялзмаг хуваалцах тогтолцоо нь иргэдийг бодит шийдвэр гаргах эрхгүй болгожээ. Уул уурхайн баялаг нь цөөн хэдний гарт төвлөрч, ядуурал намдахгүй байна. DirectDemocracyS (DDS) нь энэ бүгдийг өөрчлөх боломж, арга зам, тодорхой хөтөлбөрийг санал болгож байна.

Энэхүү баримт бичиг нь: (1) Монгол Улсын одоогийн улс төр, эдийн засаг, нийгмийн бодит байдлыг шүүмжлэлтэйгээр дүн шинжилгээ хийж, (2) DDS-ийн зарчмуудад суурилсан, иргэд өөрсдөө эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх боломжтой, нарийвчилсан бөгөөд хэрэгжих боломжтой хөтөлбөрийг дэвшүүлж байна. Манай хандлага нь логик, нийтлэг мэдрэмж, судалгаа, бодит байдал, үнэн ба харилцан хүндэтгэл дээр суурилдаг.

НЭГ. МОНГОЛ УЛСЫН ОДООГИЙН БАЙДЛЫН ШҮҮМЖЛЭЛТ ДҮГНЭЛТ

1.1 Улс төрийн тогтолцооны ялзрал

2024 оны 6-р сарын 28-нд болсон парламентын сонгуульд МАН 126 суудлаас 68-ыг авч ялалт байгуулав. Гэвч энэ ялалт нь 2025 оны 5-р сард дэгдсэн томоохон эсэргүүцлийн хөдөлгөөнийг зогсоож чадаагүй. Яагаад? Учир нь сонгуулийн ялалт нь иргэдийн амьдрал дэх бодит өөрчлөлтийг авчирдаггүй.

Парламентын суудал (МАН)	68 / 126 (53.9%)
Парламентын суудал (АН)	42 / 126 (33.3%)
Сонгуулийн ирц	69.3%
Авлигын индекс (Transparency International)	116 / 180 дугаар байр
Иргэдийн 70%-ийг 'том асуудал' гэж үздэг зүйл	Авлига
2025 оны протестын гол шаардлага	Ерөнхий сайдын огцрол, авлигатай тэмцэл

2025 оны 5-р сарын 14-нд эхэлсэн эсэргүүцлийн жагсаал нь Ерөнхий сайд Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн огцролд хүргэв. 59,000 гаруй иргэн өргөдөл гарын үсэг зурж, хэдэн зуун мянган хүн гудамжинд гарав. Энэ нь одоогийн тогтолцооны гүн хямралын тэмдэг юм.

DDS-ийн үнэлгээ: Монгол Улсын одоогийн тогтолцоо нь хэлбэрийн ардчилал юм: сонгуулийн мөчид л иргэд хүч чадалтай мэт харагддаг, харин дараагийн сонгуулийг хүртэл 4-5 жил улс төрчдийн мэдэлд орчихдог. DDS нь энэ хоорондох хугацаанд иргэд тасралтгүй шийдвэр гаргах эрхийг хэрэгжүүлэх шинэ тогтолцоог санал болгодог.

1.2 Эдийн засгийн бүтцийн сул дорой байдал

Монгол Улсын эдийн засаг нь дэлхийн хамгийн хэврэг бүтцийн нэг юм. Нийт ДНБ-ний 25-33 хувийг уул уурхай эзэлж, экспортын 80-90 хувийг хангадаг. Үүний 82 хувь нь Хятад руу очдог. Энэ нь нэг ханган нийлүүлэгч, нэг худалдан авагч, нэг бүтээгдэхүүнд хэт хэмжээгүй хамааралтай байна гэсэн үг юм.

2024 оны нэрлэсэн ДНБ	23.6 тэрбум ам.доллар
ДНБ-ний өсөлт (2024)	5-6.8%
Нэг хүнд ногдох ДНБ	5,796 ам.доллар (дэлхийн дунджаас доогуур)
Ядуурлын түвшин (2022)	27.1% (900,000 хүн)
Экспортод Хятадын эзлэх хувь	82.6%
Уул уурхайн экспортын эзлэх хувь	80-90%
Инфляц (2024)	Банкны 6%-ийн зорилтын орчимд
Залуучуудын ажилгүйдэл	16.8% (2018 тооллого)

2024 онд Монгол Улс дээд дунд орлоготой орны ангилалд орсон нь харагдахад дэвшил мэт боловч бодит байдал харилцан адилгүй: ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч байгаа 900,000 иргэн, орлогын ялгаа өссөөр байгаа, ам бол уул уурхайгийн ашиг нь цөөн хэдний гарт төвлөрсөн хэвээр байна.

Бодит жишээ — Ою Толгойн нөхцөл байдал: Ою Толгойн зэс-алтны уурхай нь дэлхийн хамгийн том ордуудын нэг юм. Гэвч уг уурхайн 34%-ийн хувийг эзэмшдэг Монгол Улсын Эрдэнэс Монгол компани нь жил бүр хэдэн зуун сая доллараас дээш ашиг хүртэх ёстой байхад Монголын ядуурлын түвшин яагаад буурахгүй байна вэ? Үлдэгдэл 66% нь Рио Тинто компанийн мэдэлд байдаг. Дэд бүтцийн зардал, ашиглалтын зардал, татвар, хуваарилалт — бүх зүйлийг гадаадын компани шийдвэрлэдэг. Монгол Улс өөрийн нутаг дэвсгэрийн баялгаас бүрэн хяналт авдаггүй. DDS-ийн хандлагаар иргэд энэ нөхцлийн талаар бүрэн мэдлэгтэй байж, ил тод референдумаар шийдвэрлэх ёстой.

1.3 Нийгмийн хурц асуудлууд

Монгол Улсын нийгмийн асуудлуудыг гурван хүрдэнд хувааж болно: байгаль орчны гамшиг, хот-хөдөөгийн тэгш бус байдал, эрүүл мэнд ба боловсролын хүртээмжгүй байдал.

1.3.1 Байгаль орчин: Дзуд, агаарын бохирдол

• 2024 оны эхний хагаст 8.1 сая толгой мал хорогдсон — 2023 оны бүх жилийн двойн дахин.
• Улаанбаатар хот нь дэлхийн хамгийн их агаарын бохирдолтой нийслэлүүдийн нэг юм.
• Нүүрсний зуухаар халаадаг гэр дүүрэг нь хотын 60% орчмыг бүрдүүлдэг.
• Цаг уурын өөрчлөлт нь дзудын давтамж, эрчмийг нэмэгдүүлж байна.

1.3.2 Хот-хөдөөгийн ялгаа

• Хүн амын 50 гаруй хувь нь Улаанбаатарт амьдардаг бол нутгийн иргэд суурь үйлчилгээнд хүрч чадахгүй байна.
• Малчид нь хамгийн эрсдлийн бүлэгт ордог: дзуд, зах зээлийн тогтворгүй байдал, зэвсэглэлийн дутмагдал.
• Хөдөөд эрүүл мэндийн байгууллага, интернет хэрэглээ, тээвэр хомсдолтой байна.

1.3.3 Авлига — тогтолцооны хорт хавдар

Монгол Улс Transparency International-ийн индексэд 180 оронд 116-р байранд жагсав. Иргэдийн 70%-ийн авлигыг 'том асуудал' гэж үздэг нь тогтолцоонд итгэх итгэлийг сүйрүүлж байна. 2022 оны нүүрсний хулгайн дуулиан, 2025 оны Ерөнхий сайдын гэр бүлийн зардлын хэрэг — эдгээр нь дан ганц хувь хүний асуудал биш, тогтолцооны гажуудлын илрэл юм.

ХОЁР. DIRECTDEMOCRACYS-ИЙН ШИЙДЭЛ: ИРГЭДИЙН ЖИНХЭНЭ ХЯНАЛТ

2.1 DDS гэж юу вэ?

DirectDemocracyS (DDS) нь дэлхийн хэмжээний улс төрийн хөдөлгөөн бөгөөд хамтын өмч, хуваалцсан удирдлага, шууд ардчиллын зарчим дээр тулгуурладаг. Манайхан 56 хэл дээр мэдлэг, мэдээллийг хуваалцаж, зуу зуун нийтлэл нийтэлж байна. DDS нь намхан ардчилал биш, иргэдийн оролцоо дээр суурилсан, технологийн дэвшлийг ашигласан, авлигагүй хяналтын тогтолцоог бий болгоно.

DDS-ийн үндсэн зарчмууд:

1. Иргэн бүр шийдвэр гаргах явцад тасралтгүй оролцоно — зөвхөн сонгуулийн өдөр биш.
2. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн баялаг, эрх мэдэл нь мөнхийн монгол иргэдийн гарт байна.
3. Бүх шийдвэр нь ил тод, хяналттай, бүртгэлтэй байна.
4. Мэргэшсэн бүлгүүд (specialist groups) нь салбар бүрд тодорхой мэдлэгээ оруулна.
5. Хиймэл оюун ухаан (ddsAI, allddsAI) нь мэдээллийг бүрэн, зөв, тойм тайван, бие даасан байдлаар дамжуулна.
6. Манай платформ нь мэдэл угаах болон олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн нөлөөнөөс хамгаалдаг.

2.2 Фракталь бичил бүлгийн загвар: 1→5→25→125→625

DDS-ийн зохион байгуулалт нь фракталь бичил бүлгийн тогтолцоо дээр суурилдаг. Монгол Улсын 3.5 сая хүн амд энэ загварыг хэрэгжүүлэх нь дараах байдлаар харагдана:

Анхан шатны бичил бүлэг	5 иргэн — нэг нутгийн хорооноос
Дараагийн давхарга	5 бүлэг = 25 хүн — сум/дүүргийн хэмжээнд
Гурав дахь давхарга	25 бүлэг = 125 хүн — аймгийн хэмжээнд
Дөрөв дэх давхарга	625 хүн — бүс нутгийн хэмжээнд
Нийт хамрах хүрээ	Монгол Улсын бүх 21 аймаг, Улаанбаатарын 9 дүүрэг

Бичил бүлэг бүр нь сонгосон асуудлаар хэлэлцэж, саналаа платформд оруулна. Дээд давхаргын бүлгүүд нь доод давхаргын дүгнэлтийг нэгтгэн шийдвэр гаргана. Ингэж мэдээлэл нь 'доороос дээш' чиглэлд урсаж, шийдвэр нь жинхэнэ иргэдийн хүсэл зоригийг тусгана.

Бодит жишээ — Говийн бүсийн малчдад хэрхэн хамааралтай вэ? Одоогийн тогтолцоонд Говийн малчин 4 жил дараа л санаагаа хэлэх боломжтой. DDS-д тэр малчин өвлийн бэлтгэлийн асуудалд одоо санал өгч, мэргэшсэн бүлгийн зөвлөгөө авч, аймгийн хэмжээнд хэрэгжих бодлого боловсруулахад оролцоно. Хиймэл оюун ухаан нь бүх монгол хэлний аялгуут дээр ойлгомжтой мэдээллийг хангана.

ГУРАВ. УЛСЫН БАЯЛГИЙН ИРГЭНИЙ ХЯНАЛТ — МОНГОЛ ШИЙДЭЛ

3.1 Асуудлын тодорхойлолт

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6-р зүйлд газар нутаг, ашигт малтмал нь ардын өмч гэж заасан байдаг. Гэвч бодит байдалд уул уурхайн томоохон ордуудын ашиг нь олон нийтэд ойлгомжгүй, тайлбаргүй байдлаар хуваарилагддаг. Ою Толгой, Тавантолгой зэрэг томоохон ордуудын орлогыг ямар журмаар зарцуулж байгааг дундаж монгол иргэн мэддэггүй.

3.2 DDS-ийн шийдэл: Иргэдийн Баялгийн Сан

DDS нь 'Монголын Иргэдийн Баялгийн Сан' (МИБС) байгуулахыг санал болгоно. Энэ нь Норвегийн Тосны санг загвар болгосон боловч DDS-ийн шууд ардчиллын механизмаар хянагдана:

7. Уул уурхайн бүх гэрээ нь ил тод, олон нийтэд нээлттэй байна.
8. Гэрээний нөхцлийн 30 хувиас доошгүйг иргэдийн санал хурлаар батална.
9. Ашгийн хуваарилалтыг ddsAI хянаж, иргэд бүрт ойлгомжтой тайлан гаргана.
10. Жил бүрийн ашгийн тодорхой хувийг тэгш хуваарилах 'Иргэний Ногдол Ашиг' тогтолцоог нэвтрүүлнэ.
11. Хөрөнгө оруулалтын гол шийдвэрийг (шинэ гэрээ, гадаадын хамтын ажиллагаа) иргэдийн референдумаар шийдвэрлэнэ.

Загварын үр дүн (Норвеги)	Дэлхийн хамгийн том хүн амын сан: 1.7 их наяд доллар
Монголын боломжит хэрэгжилт	Оюу Толгой + Тавантолгой хоёрын жилийн нэгдсэн ашгийн 40% = МИБС
Иргэний Ногдол Ашиг (таамаглал)	Нэг иргэнд жилд 150-300 ам.доллар
Хяналтын механизм	DDS платформ + ddsAI аудит + иргэдийн бүлэг

Авлигатай тэмцэх бодит механизм: Одоогийн тогтолцоонд нэг ерөнхий сайд, нэг сайд, нэг гэрээний баримт бичиг хангалттай байдаг. DDS-д ямар ч гэрээ нь олон давхаргын хяналтаас давна: мэргэшсэн бүлгийн дүгнэлт → ddsAI баталгаажуулалт → иргэдийн санал хурал → ил тод нийтэлэх. Нэг хүн авлига хийхийн тулд олон мянган хүний нүдийг андхуулах хэрэгтэй болдог — энэ нь практикт боломжгүй.

ДӨРӨВ. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨТӨЛБӨР — ОЛОН ТАЛТ ХӨГЖЛИЙН ЗАМНАЛ

4.1 Уул уурхайн хамаарлаас гарах

Монгол Улс нь одоогоор 'нэг бүтээгдэхүүний' улс орны шинж чанартай. Нэг бүтээгдэхүүний экспортоос хамааралтай байх нь нэг улсад (Хятад) ч хэт хамааралтай болохыг дагуулдаг. DDS нь дараах 5 тулгуур чиглэлд хөрөнгө оруулахыг санал болгоно:

4.1.1 Эрчим хүчний шилжилт

Монгол Улс нь жилд дунджаар 257 нарлаг өдөртэй — эрчим хүчний хүчирхэг боломж. Одоогоор Монгол нь нүүрсний эрчим хүч дээр хэт тулгуурладаг. DDS-ийн хөтөлбөрөөр:

• 2030 он гэхэд нарны болон салхины эрчим хүчний хүчин чадлыг 30%-д хүргэх.
• Гэр дүүргийн нүүрсний зуухыг алхам алхмаар дулааны шахмал буюу нарны панелийн дэмжлэгт системд шилжүүлэх.
• Улаанбаатарын агаарын бохирдлыг 2030 он гэхэд 40%-иар бууруулах зорилт тавих.
• Эрчим хүчний нөөц системийг орон нутагт байрлуулж, хоёр хөршөөс хамааралтай байдлыг бууруулах.

4.1.2 Хөдөө аж ахуйн шинэчлэл

Монгол Улсын 31 хувийн хөдөлмөрийн хүч хөдөө аж ахуйд ажиллаж байна. Дзудын улмаас 2024 оны эхний хагаст 8.1 сая мал хорогдсон нь зөвхөн байгалийн гамшиг биш — бэлтгэл, даатгал, бодлогын дутмаг байдлын үр дагавар юм.

• Малчдын дижитал бүртгэл, хиймэл дагуулын мэдрэгч ашиглан цаг агаарын урьдчилсан мэдэгдэл, малын тоо, нүүдлийн оновчтой чиглэлийг тооцоолох.
• Малын даатгалын тогтолцоог иргэдийн оролцоотой, засгийн газрын дэмжлэгтэй хосолмол загвараар шинэчлэх.
• Органик газар тариалан, хүлэмжийн аж ахуйг дэмжих — Монгол хоолны тусгай бренд бий болгох.
• Кашмир, ноос, арьс шир — уламжлалт бүтээгдэхүүнийг боловсруулан нэмүү өртгийг дотроо үлдээх.

4.1.3 Мэдлэгийн эдийн засаг ба технологи

• IT парк, инновацийн хүрээлэн — Улаанбаатарт дэлхийд нээлттэй чөлөөт бүс.
• Залуу монгол програмистуудад олон улсын зах зээлд нэвтрэх дэмжлэг.
• ddsAI болон allddsAI технологийг Монгол Улсын засгийн газрын ил тод байдлын тогтолцоотой нэгтгэх.
• Монгол хэлний технологи, контентийн салбарыг хөгжүүлэх.

4.1.4 Жуулчлал — Жинхэнэ туршлагын брэнд

Монгол Улс нь дэлхийн хамгийн том чөлөөт газар нутаг, нүүдлийн соёлын онцгой орчинтой. Гэвч жуулчлалын орлого боломжит хэмжээнд хүрч чадахгүй байна.

• 'Жинхэнэ Монгол' брэндийн доор дэлхийн экологийн аялал жуулчлал хөгжүүлэх.
• Нутгийн малчид болон аймгийн иргэдийн хамтарсан аялал жуулчлалын хоршоолол байгуулах.
• Гэнгис хааны болон дундад зууны соёлын өвийг судлах олон улсын академик жуулчлал дэмжих.

4.1.5 Боловсруулах үйлдвэрлэл

Монгол Улс нь зэс, нүүрсийг боловсруулалгүй хөрш рүүгээ гаргадаг. Энэ нь 'түүхий эдийн занал' буюу нэмүү өртгийн хамгийн доод шатанд байгааг харуулна.

• Зэсийн кабель, цахим бүрэлдэхүүн хэсгийн үйлдвэрлэл Монгол Улсад хийгдэх ёстой.
• Нүүрсийг шатахуун болгох (CTL — Coal to Liquid) пилот төслийг хэрэгжүүлэх.
• Ховор газрын металлын боловсруулалтын үйлдвэр байгуулах — ойрын ирээдүйд дэлхийд чухал.

ТАВ. САНХҮҮГИЙН ХӨТӨЛБӨР — ТОГТВОРТОЙ ТӨСӨВ, ИРГЭНИЙ ХЯНАЛТ

5.1 Одоогийн санхүүгийн бодит байдал

Монгол Улсын санхүүгийн тогтолцоо нь уул уурхайн ашгид хэт хамааралтай байгаагаас боловсруулагдаагүй маш их нэр томьёо хэрэглэдэг. Ийм байдалд нийгмийн хэрэгцээг урт хугацаанд тогтвортой санхүүжүүлэх боломжгүй.

Нэгдсэн төсвийн алдагдал (2025 таамаглал)	-576 сая ам.доллар
Нийтийн өр (хувь хэмжээ)	ДНБ-ний 60% орчим
Инфляц	6% орчим
Гол эрсдэл	Уул уурхайн бүтцийн хэврэг байдал, цаг агаарын нөлөө, геополитик

5.2 DDS-ийн санхүүгийн шийдэл

5.2.1 Татварын шударга тогтолцоо

12. Баян иргэд, корпорацид прогрессив татвар нэмэх — бага орлогтой иргэдийн ачааг хөнгөлөх.
13. Уул уурхайн компаниудын ашгийн тайланг ddsAI-аар баталгаажуулж, татварын зайлсхийх боломжийг хаах.
14. Хувийн орлогын татварыг орлогын хэмжээнд пропорциональ болгож, баг орлоготой бүлгийг чөлөөлөх.
15. VAT-ийн буцаан олгох тогтолцоог ил тод, дижитал системтэй болгох.

5.2.2 Нийтийн зардлын иргэний хяналт

DDS-ийн дижитал платформ дээр Монгол Улсын засгийн газрын бүх зарцуулалтыг иргэд цаг тухайд нь харж, хяналт тавих боломжтой болно. Энэ нь техникийн хувьд бүрэн боломжтой бөгөөд ddsAI нь автоматаар гажуудал, зөрүүг тодорхойлж, иргэдэд тайлагнана.

• Төсвийн орлого, зарлага — блокчейн технологи дээр бүртгэх.
• Хувийн тендерт iргэдийн дэмжлэггүйгээр 1 тэрбум төгрөгөөс дээш зарцуулахыг хориглох.
• Аудитын тайланг аймаг бүрийн түвшинд нийтэлж, орон нутгийн бичил бүлгүүд хэлэлцэх.

5.2.3 Монгол Иргэдийн Баялгийн Сан (МИБС) — Хэрэгжүүлэлтийн алхамууд

1-р жил	Хуулийн үндэс бий болгох, ddsAI платформд нэгтгэх, pilot аймгуудад туршилт
2-3-р жил	Уул уурхайн гэрээ бүрийг нэг нэгнээр хянаж, МИБС-д шилжүүлэх журам батлах
4-5-р жил	Жилийн ногдол ашгийн анхны хуваарилалт — нэг иргэнд 150+ ам.доллар зорилт
6-10-р жил	Сангийн хэмжээ тогтвортой өсч, нийгмийн даатгал, тэтгэвэр, боловсролыг санхүүжүүлнэ

ЗУРГАА. НИЙГМИЙН ХӨТӨЛБӨР — ЖИНХЭНЭ ТЭГШ БАЙДАЛ

6.1 Боловсрол — DDS-ийн хамгийн чухал хөрөнгө оруулалт

Боловсрол нь зөвхөн сургуулийн хичээл биш — тэр нь иргэдийн шийдвэр гаргах чадварын суурь. DDS-ийн боловсролын хөтөлбөрийн зорилго нь мэдлэгтэй, шүүмжлэлтэй сэтгэгч иргэн бий болгох юм.

16. Бүх хүүхдэд чанартай боловсрол хүртээмжтэй болгох — хот-хөдөөгийн ялгааг арилгах.
17. Багш нарын цалин, сургалтыг хоёр дахин нэмэгдүүлэх — хамгийн сайн мэргэжилтнийг боловсролд татах.
18. Монгол хэлний дижитал контент — ddsAI-аар дамжуулан бүх хичээлийн материалыг монгол хэлээр боловсруулах.
19. Орон нутгийн хүүхдүүдэд интернет, компьютерын хүртээмж: хиймэл дагуулын интернет ашиглан алслагдсан нутгийг холбох.
20. Нүүдлийн малчдын хүүхдэд зориулсан уян хатан сургалтын тогтолцоо нэвтрүүлэх.

6.2 Эрүүл мэндийн тогтолцоо

Монгол Улсын эрүүл мэндийн систем нь нийт хүн амд жигд хүрч чадахгүй байна. Хөдөөд эмч, эмнэлгийн тоног төхөөрөмж хомсдолтой.

• Аймаг бүрт нэг дор бага орлоготой иргэдэд үнэгүй эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлэх 'иргэний эрүүл мэндийн төв' байгуулах.
• Алсын эмч дуудах (телемедицин) системийг ddsAI-тай нэгтгэж, малчид дижиталаар зөвлөгөө авах боломжтой болгох.
• Агаарын бохирдолтой холбоотой амьсгалын өвчнийг бууруулахад чиглэсэн хотын бодлого.
• Гамшгийн үед малчдад нэн даруй хүрч чадах хөдөлгөөнт анхан шатны тусламжийн нэгж бий болгох.

6.3 Жендэрийн тэгш байдал

Монгол Улсын сонгуулийн хуулийн 'цахилгаан цүнхний' систем (30:70 жендэрийн харьцаа) нь зарчмын хувьд зөв. Гэвч хувиар биш, чанараар хэмжих хэрэгтэй. DDS нь эмэгтэйчүүдийн оролцоог хэлбэрийн биш, бодит болгоно:

• Бичил бүлэг бүрт жендэрийн баланс хадгалах.
• Эмэгтэйчүүдийн эдийн засгийн оролцоог нэмэгдүүлэх зориулалтын зээл, дэмжлэгийн сан.
• Гэрийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх дижитал мэдэгдлийн систем.

ДОЛОО. БАЙГАЛЬ ОРЧНЫ ХӨТӨЛБӨР — МОНГОЛ НУТГИЙН ХАМГААЛАЛ

7.1 Дзудтай тэмцэх — Системийн хандлага

Дзуд нь зөвхөн цаг уурын үзэгдэл биш — энэ нь засаглалын бэлтгэлгүй байдлын шалгалт юм. 2024 онд 8.1 сая мал хорогдсон нь бэлтгэлтэй засгийн газрын хувьд бууруулж болох хохирол байсан.

21. Малчдын хиймэл дагуулын мэдрэгч ашигласан дижитал тоолгын систем — бодит цагийн малын тоо, байршил.
22. Дзудын эрт анхааруулгын систем — ddsAI-аар уур амьсгалын загварлалтыг ашигладаг.
23. Оновчтой нүүдлийн маршрут — хиймэл оюун ухаан нь бэлчээрийн чанар, цас, усны хэмжтийг тооцоолно.
24. Малчдын даатгалын шинэ тогтолцоо — засгийн газар, иргэний нийгэм, хувийн салбарын гурвалжин хамтын ажиллагаа.
25. Тэжээл, эм дурлагын нөөцийг аймаг бүрд урьдчилан бүрдүүлэх, иргэдийн хяналтан дор хадгалах.

7.2 Агаарын бохирдол — Улаанбаатарын шийдэл

Улаанбаатарын агаарын бохирдол нь ямар шалтгаантай гэдгийг иргэд мэднэ: гэр дүүргийн нүүрсний зуух. Гэвч засгийн газрын 'хориглол' тэмдэглэлтэй нүүрс ч болоод шинэ брикет ч болоод иргэдэд зориулсан жинхэнэ шийдэл болоогүй.

• Нарны панелийн системийг гэр дүүргийн өрх бүрт суурилуулах 10 жилийн хөтөлбөр — МИБС-аас санхүүжүүлнэ.
• Нийгмийн орон сууцны бүтээн байгуулалтыг нэмэгдүүлж, малчдыг гэр дүүргийн орчноос дулаалсан орон сууцанд шилжүүлэх.
• Нийтийн тээврийн цахилгаан галт тэрэгний тогтолцоог дэлгэрүүлэх — Хятад, Европын ажлын туршлагаас суралцах.

НАЙМ. ГЕОПОЛИТИКИЙН ТУСГААР ТОГТНОЛ — ОРОСЫН БА ХЯТАДЫН ГАЧИГДЛААС ГАРАХ

8.1 Бодит байдлын дүн шинжилгээ

Монгол Улс нь хоёр аварга тэргүүлэгч хөрштэй — Хятад ба Орос. Экспортын 82 хувь нь Хятад руу очдог. Эрчим хүчний импортын ихэнх нь Оросоос ирдэг. Энэ нь тусгаар тогтнолын хувьд маш эрсдэлтэй байдал.

8.2 DDS-ийн геополитикийн зарчим

DDS нь Монгол Улсын хувьд 'иргэн хэрэгтэй зүйлийг шийдвэрлэнэ' гэсэн практик зарчмыг баримталдаг. Геополитикийн хувьд DDS нь дараах зарчмуудыг санал болгоно:

26. Экспортын диверсификаци — 2030 он гэхэд Хятадад очих экспортын хувийг 65%-д хүртэл бууруулах, Европ, Япон, Өмнөд Солонгос, АНУ зэрэг шинэ зах зээлд гарах.
27. Эрчим хүчний бие даасан байдал — дотоодын нарны болон салхины эрчим хүч нэмэгдүүлж, Оросоос хамааралтай байдлыг 2030 он гэхэд 30%-иар бууруулах.
28. Гуравдагч хөрштэй холбоо — АНУ, Япон, Солонгос, Герман зэрэг 'гурав дахь хөрш' улстай стратегийн хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэх.
29. Монголын дуу хоолой олон улсад — DDS-ийн платформаар монгол иргэдийн байр суурийг олон улсын форумд шууд хүргэх.
30. Бүх гадаад гэрээ нь иргэдийн зөвшөөрлийн дараа байгуулагдана — хуучин хамааралт гэрээнүүдийг дахин хянах.

ЕС. DIRECTDEMOCRACYS-ИЙГ МОНГОЛ УЛСАД ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ — АЛХАМ АЛХМААР

9.1 Хэрэгжүүлэлтийн хуанли

Үе шат 1 (1-р жил)	DDS Монгол хэл дээр ажиллагаатай болгох. Анхан шатны бичил бүлгүүд Улаанбаатарт байгуулагдах. ddsAI монгол хэлний дэмжлэгтэй болох.
Үе шат 2 (2-3-р жил)	21 аймгийн бүрд pilot бүлгүүд байгуулагдах. Иргэний Баялгийн Санг хуульчлах. Хэвлэл мэдээлэл, нийгмийн сүлжээнд мэдээллийн кампанит ажил.
Үе шат 3 (3-5-р жил)	Орон нутгийн сонгуульд оролцох — DDS-ийн нэр дэвшигчид хэд хэдэн аймагт ялалт байгуулна. Парламентын хэлэлцүүлэгт DDS-ийн зарчмуудыг нэвтрүүлэх.
Үе шат 4 (5-10-р жил)	Монгол Улсын улс төрийн гол хүч болж, иргэдийн жинхэнэ шийдвэр гаргах эрхийг хэрэгжүүлнэ.

9.2 allddsAI — Монгол хэлний хиймэл оюун ухааны ардчилал

DDS-ийн allddsAI тогтолцоо нь зөвхөн техник биш — энэ нь ардчиллын шинэ хэрэгсэл. Монгол Улсын хувьд:

• Монгол хэл, кирил ба латин бичгийн хувилбар хоёуланг дэмжинэ.
• Монголын өндөрлөг нутгийн аялгуут болон хэллэгийг ойлгоно.
• Хууль тогтоомж, гэрээ, санал хурлын материалыг хялбар, ойлгомжтой хэлээр тайлбарлана.
• Аливаа мэдээллийн эх сурвалжийг баталгаажуулж, худал мэдээлэл болон пропагандыг тодорхойлно.
• Иргэн бүр нэр томьёогоо ойлгоод, санал өгнө — мэддэггүй зүйлдээ санал өгдөг одоогийн сонгуулийн тогтолцооноос илүү.

Жишээ хэрэглээ: Монгол малчин эхнэр aрван жилийн дараа дуусах уул уурхайн гэрээний талаар санал өгөх гэж байна. allddsAI нь уг гэрээний 200 хуудасны агуулгыг 3 минутад ойлгомжтой монгол хэлний хэлбэрт оруулж, ашиг, хохирол, эрсдэлийг дүгнэн тайлбарлана. Малчин тэр мэдлэгтэйгээр санал өгнө.

АРАВ. ДҮГНЭЛТ — МОНГОЛЫН ШИНЭ ЦАГ ҮЕИЙН ЭХЛЭЛ

Монгол Улс нь баян нутаг дэвсгэр, зоригтой түүх, авьяаслаг иргэдтэй. Гэвч одоогийн улс төрийн тогтолцоо нь энэ боломжийг бүрэн хэрэглэж чадахгүй байна. 2025 оны жагсаал нь иргэдийн дуу хоолой юм — тэд өөрчлөлт хүсч байна.

DirectDemocracyS нь дараах зүйлийг санал болгоно:

• Монголын нутаг дэвсгэрийн баялаг нь мөнхөд монгол иргэдийнх байна.
• Шийдвэр гаргах эрх нь иргэд бүрт, сонгуулийн мөч бус тасралтгүй хадгалагдана.
• Авлига нь тогтолцооны дизайнаар устгагдана — хянах цэг нэмэгдэнэ.
• Монгол Улс нь нэг бүтээгдэхүүний хамааралаас гарч, олон салбарт хөгжинэ.
• Байгаль орчны хамгаалал нь эдийн засгийн хөгжлийн дайсан биш — хамтрагч байна.
• Монгол иргэн бүр, хот суурин болон нүүдэлчин бүгд жинхэнэ оролцоотой байна.

Энэ хөтөлбөр нь зөвхөн бодлого биш — энэ нь иргэдийн гарт жинхэнэ хүч өгөх арга зам юм. DDS нь Монгол Улсад итгэдэг, монгол иргэдийн ухаан, зориг, хамтын хүчинд итгэдэг.

"Монгол иргэн бүрийн гарт бодит эрх мэдэл — энэ л DDS-ийн амлалт."

DirectDemocracyS | public.directdemocracys.org | 2025